एनएससीचे नवीन क्लोजिंग ऑक्शन सेशन (CAS) म्हणजेच ‘कॅश’ नियम हा सध्या शेअर बाजारात प्रचंड चर्चेत आहे, कारण अवघ्या २० मिनिटांची ही नवीन प्रक्रिया आता कोट्यवधी गुंतवणूकदारांच्या म्युच्युअल फंड, ईटीएफ, निफ्टी एफअँडओ आणि त्यांच्या संपूर्ण पोर्टफोलिओचे मूल्य ठरवण्यास कारणीभूत ठरणार आहे. शेअर बाजारामध्ये दिवसभरात लाखो व्यवहार होत असले, तरी दिवसाच्या शेवटी ठरवली जाणारी अंतिम बंद किंमत (Closing Price) बाजारासाठी अत्यंत महत्त्वाची असते. या अंतिम किमतीच्या आधारेच निफ्टी आणि इतर प्रमुख निर्देशांकांचे अंतिम मूल्य निश्चित केले जाते. एवढेच नव्हे, तर याच किमतीवरून म्युच्युअल फंडांची नेट ॲसेट व्हॅल्यू (NAV) ठरते, ईटीएफचे मूल्य निश्चित होते, एफअँडओ करारांचे अंतिम सेटलमेंट केले जाते आणि गुंतवणूकदारांच्या पोर्टफोलिओची रोजची किंमत मोजली जाते. त्यामुळे एका शेअरची बंद किंमत ही केवळ एक आकडा नसून तो संपूर्ण बाजाराचा मुख्य पाया मानला जातो.
या नवीन व्यवस्थेची पार्श्वभूमी समजून घेण्यासाठी बाजाराची जुनी बंद किंमत ठरवण्याची पद्धत जाणून घेणे आवश्यक आहे. आतापर्यंत एफअँडओ (F&O) शेअर्सची बंद किंमत ठरवण्यासाठी दुपारी ३:०० ते ३:३० या शेवटच्या ३० मिनिटांत झालेल्या व्यवहारांच्या ‘व्हॉल्युम वेटेड एव्हरेज प्राईस’ (VWAP) म्हणजेच सरासरी किमतीचा आधार घेतला जात असे. परंतु, या जुन्या पद्धतीत शेवटच्या काही मिनिटांत मोठे ऑर्डर्स टाकून किमतींवर प्रभाव पाडण्याचा किंवा फेरफार करण्याचा धोका असायचा. या समस्येचे निवारण करण्यासाठी बाजार नियामक संस्था ‘सेबी’ने (SEBI) ही नवीन क्लोजिंग ऑक्शन सेशन प्रणाली लागू केली आहे, ज्याला ‘सीएएस’ (CAS) किंवा ‘कॅश’ या नावाने देखील ओळखले जाते. या नवीन प्रणालीनुसार, आता एफअँडओ शेअर्समधील सामान्य ट्रेडिंग दुपारी ३:१५ (सवा तीन) वाजेपर्यंतच चालेल. यानंतर ३:१५ ते ३:२० या वेळेत ट्रान्झॅक्शनचा कालावधी असेल. पुढे दुपारी ३:२० ते ३:३० या वेळेत खरेदी आणि विक्रीच्या ऑर्डर्स केवळ ‘लिमिट प्राईस’वर गोळा केल्या जातील. या १० मिनिटांच्या कालावधीत ऑर्डर्स लगेच पूर्ण न करता सर्व ऑर्डर्स एकत्र साठवून ठेवल्या जातात. त्यानंतर एक अशी विशिष्ट किंमत काढली जाते, जिथे सर्वाधिक शेअर्सचे सौदे यशस्वीपणे पूर्ण होऊ शकतील. या समतोल किमतीलाच ‘इक्विलिब्रियम प्राईस’ म्हटले जाते आणि हीच किंमत त्या शेअरची अधिकृत बंद किंमत ठरते. ऑर्डर्स बंद होण्याची ही वेळ देखील दुपारी ३:२८ ते ३:३० च्या दरम्यान पूर्णपणे अनपेक्षित (रँडम) ठेवली गेली आहे, जेणेकरून शेवटच्या सेकंदाला किमतींमध्ये कोणतीही छेडछाड करता येऊ नये.
या नवीन क्लोजिंग ऑक्शन सेशनचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे बाजारातील पारदर्शकता आणि विश्वासार्हता वाढण्यास मदत होणार आहे. जुन्या पद्धतीत शेवटच्या काही मिनिटांत मोठा फेरफार करणे शक्य असायचा, परंतु आता या नवीन नियमामुळे कोणत्याही मोठ्या खेळाडूसाठी शेवटच्या क्षणी किमती कृत्रिमरित्या वर-खाली करणे अत्यंत कठीण होईल. यामुळे आता शेअर्सची बंद किंमत ही बाजारातील प्रत्यक्ष मागणी आणि पुरवठ्याशी अधिक सुसंगत असेल, ज्यामुळे गुंतवणूकदारांचा बाजारावरील विश्वास अधिक दृढ होईल. विशेष म्हणजे, अमेरिका आणि युरोपसारख्या जगातील अनेक प्रगत व मोठ्या शेअर बाजारांमध्ये ही ‘कॅश’ पद्धत आधीपासूनच यशस्वीपणे लागू आहे.
म्युच्युअल फंड आणि विशेषतः एसआयपी (SIP) करणाऱ्या कोट्यवधी सामान्य गुंतवणूकदारांसाठी हा बदल अत्यंत महत्त्वपूर्ण मानला जात आहे. बहुतांश इक्विटी म्युच्युअल फंड आणि ईटीएफ आपल्या रोजच्या एनएव्ही (NAV) ची गणना करण्यासाठी शेअर्सच्या क्लोजिंग प्राईसचाच आधार घेतात. नव्या नियमामुळे जेव्हा क्लोजिंग प्राईस अधिक अचूक आणि निष्पक्ष पद्धतीने ठरवली जाईल, तेव्हा म्युच्युअल फंडांची एनएव्ही देखील आधीपेक्षा अधिक वास्तववादी आणि अचूक मानली जाईल. याचा सर्वात मोठा फायदा निफ्टी किंवा सेन्सेक्सला अत्यंत जवळून ट्रॅक करणाऱ्या इंडेक्स फंड्स आणि ईटीएफना होणार आहे. दीर्घकालीन एसआयपी गुंतवणूकदारांच्या परताव्यामध्ये लगेचच किंवा दुसऱ्याच दिवशी कोणताही मोठा बदल होणार नसला, तरी दीर्घ मुदतीचा विचार केल्यास किंमत ठरवण्याची ही संपूर्ण प्रक्रिया अधिक विश्वासार्ह आणि सुरक्षित बनेल.
जरी हा नियम दीर्घकालीन फायद्याचा असला, तरी सुरुवातीच्या काळात बाजाराला काही आव्हानांचा सामना करावा लागला आहे. हा नवीन नियम लागू झाल्यानंतर निफ्टी आणि सेन्सेक्सच्या अंतिम क्लोजिंगमध्ये फरक पाहायला मिळाला, तसेच एफअँडओच्या साप्ताहिक एक्सपायरीच्या दिवशी अनेक ट्रेडर्सना शेवटच्या काही मिनिटांत तीव्र चढ-उतारांचा सामना करावा लागला. मात्र, तज्ज्ञांच्या मते या सुरुवातीच्या काळातील अडचणी असून बाजार जसा या नवीन व्यवस्थेशी जुळवून घेईल, तशी परिस्थिति सामान्य होईल. सध्या बाजार नियामक ‘सेबी’ या नियमात कोणताही त्वरित बदल करण्याच्या मनःस्थितीत नाही. त्यामुळे दीर्घकालीन गुंतवणूकदारांनी घाबरून जाण्याची मुळीच गरज नाही. परंतु, जे इंट्राडे ट्रेडर्स किंवा एफअँडओ ट्रेडिंग करतात त्यांनी या नवीन क्लोजिंग ऑक्शन सेशनचा बारकाईने अभ्यास करणे आवश्यक आहे, कारण अब बाजारातील शेवटची २० मिनिटे त्यांच्यासाठी सर्वात महत्त्वाची ठरणार आहेत. एकूणच, एनएससीचा हा नवीन नियम भारतीय शेअर बाजाराला अधिक निष्पक्ष, पारदर्शक आणि जागतिक दर्जाचा बनवण्याच्या दिशेने टाकलेले एक मोठे पाऊल आहे.
