भारतात नोकरी करणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीच्या पगारातील काही हिस्सा भविष्य निर्वाह निधी म्हणजेच पीएफमध्ये जमा होतो. अनेक वर्षांच्या मेहनतीनंतर ही रक्कम लाखांच्या घरात जाते. मात्र, दुर्दैवाने संबंधित व्यक्तीचा मृत्यू झाला किंवा नोकरी बदलल्यानंतर त्या पैशांकडे दुर्लक्ष झाले, तर त्या प्रचंड रकमेचे काय होते? हा सध्या एक मोठा प्रश्न म्हणून समोर आला आहे. ईपीएफओ (EPFO) आणि एलआयसी (LIC) यांसारख्या देशातील दोन सर्वात मोठ्या बचत आणि निवृत्तीशी संबंधित संस्थांकडे हजारो कोटी रुपये असे पडून आहेत, ज्यावर आजवर कोणीही आपला हक्क सांगितलेला नाही. केंद्र सरकारने नुकतीच २० जुलै रोजी संसदेत यासंदर्भात अत्यंत महत्त्वाची माहिती दिली आहे.
संसदेत सादर केलेल्या आकडेवारीनुसार, ईपीएफओ आणि एलआयसी या दोन संस्थांकडे मिळून सुमारे १६,४५० कोटी रुपये विनादावा (Unclaimed) पडून आहेत. ही रक्कम अनेक वर्षांपासून कोणाच्याही दाव्याशिवाय तशीच पडून आहे. या रकमेचा मोठा हिस्सा ईपीएफओमधील निष्क्रिय खाती आणि एलआयसीच्या अशा विमा पॉलिसींशी संबंधित आहे, ज्यांची मुदत संपली आहे किंवा ज्यांच्यावर कोणीही दावा केलेला नाही.
ईपीएफओच्या बाबतीत सांगायचे झाले तर, मार्च २०२६ पर्यंतच्या आकडेवारीनुसार सुमारे ९,३३० कोटी रुपये अशा खात्यांमध्ये पडून आहेत ज्यांना ‘इनऑपरेटिव्ह’ किंवा निष्क्रिय घोषित करण्यात आले आहे. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, जेव्हा एखादा कर्मचारी नोकरी सोडतो किंवा निवृत्त होतो आणि त्यानंतर सलग तीन वर्षे त्याच्या पीएफ खात्यात कोणतेही नवीन योगदान किंवा कंट्रीब्यूशन जमा होत नाही, तेव्हा ते खाते निष्क्रिय मानले जाते. अशा खात्यांची सर्वात मोठी अडचण म्हणजे एका ठराविक काळानंतर त्यावर मिळणारे व्याजही बंद होते. अनेक कर्मचारी नोकरी बदलल्यानंतर आपला जुना पीएफ नवीन खात्यात ट्रान्सफर करत नाहीत किंवा आपले खाते दीर्घकाळ अपडेट करत नाहीत, यामुळे ही खाती निष्क्रियतेच्या श्रेणीत येतात.
एलआयसीची परिस्थितीही ईपीएफओपेक्षा वेगळी नाही. संसदेत दिलेल्या माहितीनुसार, एलआयसीकडे एकूण ७,३१८ कोटी रुपयांची विनादावा रक्कम जमा आहे. या रकमेत १,७५४ कोटी रुपये अशा अतिरिक्त उत्पन्नाचा किंवा व्याजाचा समावेश आहे, जो काळानुसार या विनादावा रकमेवर वाढत गेला आहे. पॉलिसीधारकाने किंवा त्याच्या वारसदाराने (नॉमिनी) विम्याची रक्कम मिळवण्यासाठी वेळेवर दावा न केल्यामुळे हे कोट्यवधी रुपये आजही एलआयसीकडे पडून आहेत.
ही प्रचंड रक्कम विनादावा राहण्यामागे काही अत्यंत सामान्य पण महत्त्वाची कारणे आहेत. नोकरी बदलल्यानंतर आपले पीएफ खाते अपडेट न करणे किंवा ते नवीन कंपनीत हस्तांतरित न करणे हे मुख्य कारण आहे. अनेकदा कुटुंबातील सदस्यांना हे माहितच नसते की मृत व्यक्तीच्या नावे कोणती एलआयसी पॉलिसी किंवा पीएफ खाते अस्तित्वात होते. वेळेवर वारसदाराचे नाव (नॉमिनी) अपडेट न करणे, आवश्यक कागदपत्रांची कमतरता असणे, मोबाईल नंबर, पत्ता किंवा इतर संपर्क तपशील बदलणे ही देखील मोठी कारणे आहेत. या सर्वांच्या मुळाशी लोकांमध्ये असलेल्या जागरूकतेचा अभाव हे सर्वात मोठे कारण असल्याचे तज्ज्ञ सांगतात.
ही बातमी केवळ आकड्यांची नसून ती लोकांच्या कष्टाच्या कमाईशी संबंधित आहे. जर तुमचे एखादे जुने पीएफ खाते असेल जे तुम्ही अनेक वर्षांपासून वापरलेले नाही, तर त्याची स्थिती तातडीने तपासणे गरजेचे आहे. तसेच, तुमच्या कुटुंबातील एखाद्या सदस्याची जुनी एलआयसी पॉलिसी असेल आणि त्याबद्दल तुम्हाला माहिती नसेल, तर त्याचे रेकॉर्ड्स तपासून पाहावेत. ईपीएफओ आणि एलआयसीच्या अधिकृत संकेतस्थळांवर जाऊन तुम्ही याबद्दलची खात्री करू शकता. वेळेत योग्य पावले उचलून आणि आवश्यक कागदपत्रांची पूर्तता करून तुम्ही तुमच्या हक्काच्या पैशांवर दावा करू शकता.
