सोने १.५ लाखावर जाणार? जाणून घ्या भाववाढीमागील ‘ट्रम्प फॅक्टर’ आणि मध्यवर्ती बँकांची भूमिका

सोन्याच्या किमतीत सध्या अभूतपूर्व वाढ दिसत असून, जानेवारी ते एप्रिल या काळात सोन्याचा भाव ७६,००० रुपयांवरून थेट १ लाख रुपयांपर्यंत पोहोचला आहे. गेल्या पाच वर्षांत सोन्याची किंमत दुप्पट झाली आहे, ज्याची कल्पना काही वर्षांपूर्वी कोणी केली नसेल. २०२४ या वर्षात सोन्याने सुमारे ३०% परतावा दिला आहे. सोन्याच्या दरातील या ‘बुलेट ट्रेन’ गतीमागे अनेक जागतिक आणि भावनिक कारणे आहेत, ज्यांचा सर्वसामान्यांपासून ते देशांच्या मध्यवर्ती बँकांपर्यंत (Central Banks) सर्वांवर परिणाम होत आहे. आज १० ग्रॅम सोन्याचा भाव ९८,००० ते १ लाख रुपये आहे.

भारतीयांसाठी सोने: केवळ धातू नव्हे, एक भावना

भारतामध्ये सोन्याला केवळ एक धातू किंवा गुंतवणूक म्हणून पाहिले जात नाही, तर ते एक भावनात्मक नाते आहे. जेव्हा घरात लग्न, कार्य किंवा कोणतेही मोठे फंक्शन असते आणि सोने येते, तेव्हा घरात जणू काही नवीन सदस्य किंवा पाहुणा आल्यासारखे वाटते. याउलट, जेव्हा कुटुंबावर वाईट वेळ येते आणि सोने विकावे लागते, तेव्हा संपूर्ण घर उदास होते, जणू काही कुटुंबातील एक सदस्य घर सोडून जात आहे. त्यामुळे, सोन्याचे भाव अचानक वाढल्याने ज्यांनी ते खरेदी केले आहे त्यांना आनंद होतो, पण ‘आणखी खरेदी केले असते तर’ याचा खेदही होतो. ज्यांनी भाव कमी होण्याची वाट पाहिली, त्यांच्यासाठी ही वाढ वेदनादायी ठरली आहे.

सोने: एक जागतिक चलन (Global Currency) आणि देशांसाठी आपत्कालीन निधी (Emergency Fund)

सोन्याकडे केवळ भावनिक दृष्ट्याच नव्हे, तर जागतिक चलन म्हणूनही पाहिले जाते. भारतामध्ये रुपया, अमेरिकेत डॉलर (Dollar) असे वेगवेगळे चलन असले तरी, सोन्याला जगभरात एक विशिष्ट मूल्य आहे. उदाहरणार्थ, व्हेनेझुएला (Venezuela) किंवा पाकिस्तानसारख्या (Pakistan) देशांमध्ये जेव्हा त्यांच्या चलनाची किंमत प्रचंड घसरली, तेव्हा ज्यांच्याकडे सोने होते, त्यांची संपत्ती सुरक्षित राहिली. सोन्याची किंमत जागतिक स्तरावर सारखीच असल्याने, ते कोणत्याही देशासाठी आणीबाणी निधी म्हणून काम करते. ज्याप्रमाणे आपण घरात बचत करतो किंवा बँकेत एफडी (FD) ठेवतो, त्याचप्रमाणे देश भविष्यातील संकटांसाठी सोन्याचा साठा वाढवतात. जेव्हा एखाद्या देशाला आपल्या चलनाचे मूल्य घसरण्याची भीती वाटते, तेव्हा ते सोने खरेदी करण्यास सुरुवात करतात, कारण सोन्याची किंमत सहसा कमी होत नाही.

दरांच्या वाढीमागे जागतिक अनिश्चितता (Global Uncertainty) आणि मध्यवर्ती बँकांची खरेदी

२०२४ मध्ये सोन्याने इतकी ‘बुलेट ट्रेन’ गती का घेतली, यामागे अनेक जागतिक घडामोडी आहेत.

• जागतिक अनिश्चितता: रशिया-युक्रेन (Russia-Ukraine) युद्ध (२०२२ पासून) आणि इस्रायल-गाझा (Israel-Gaza) तणाव (गेल्या १-१.५ वर्षांपासून) यामुळे जगात अस्थिरतेचे वातावरण आहे.
• डोनाल्ड ट्रम्प (Donald Trump) फॅक्टर: डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या संभाव्य धोरणांमुळे आणि त्यांच्या अनपेक्षित निर्णयांच्या भीतीने जगभरातील देश चिंतेत आहेत. ट्रम्प यांनी कर (टॅरिफ) लावण्याची किंवा इतर धोरणात्मक बदल करण्याची शक्यता असल्याने जागतिक अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होऊ शकतो.
• मध्यवर्ती बँकांची मोठ्या प्रमाणात खरेदी: जगभरातील मध्यवर्ती बँकांनी सोन्याचा साठा मोठ्या प्रमाणात वाढवला आहे. २०१० ते २०२१ या काळात सरासरी ४०० टन सोन्याची खरेदी झाली होती, ती आता दुप्पट झाली आहे.
  • २०२२ मध्ये १०८२ टन.
  • २०२३ मध्ये १००० टन.
  • २०२४ मध्ये १०४५ टन.
  • भारतही (India) यात मागे नाही: २०२३ मध्ये ७२ टन, तर २०२४ च्या पहिल्या ४ महिन्यांत ५५ टन सोन्याची खरेदी भारताने केली आहे. मध्यवर्ती बँकांच्या या मोठ्या खरेदीमुळे सोन्याच्या दरात वाढ झाली आहे, कारण खरेदीदार वाढले की वस्तूची किंमत वाढते. आपल्यासारख्या सामान्य लोकांनी केलेल्या खरेदीपेक्षा देशांनी केलेल्या मोठ्या खरेदीचा दरावर जास्त परिणाम होतो.

देश सोने कुठे खरेदी करतात आणि भारताची सध्याची स्थिती

देश सोन्याची खरेदी-विक्री लंडन बुलियन मार्केट असोसिएशन (London Bullion Market Association- LBMA), स्विस बुलियन मार्केट (Swiss Bullion Market), आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (International Monetary Fund – IMF) आणि इतर मध्यवर्ती बँकांसारख्या आंतरराष्ट्रीय बाजारातून करतात.

सोन्याचा साठा देशांसाठी किती महत्त्वाचा आहे, याचा अनुभव भारताने १९९१ च्या आर्थिक संकटात घेतला होता. त्यावेळी भारताला ६७ टन सोने गहाण ठेवून ६०० दशलक्ष डॉलर उभे करावे लागले होते. आज भारताची स्थिती खूपच चांगली आहे. भारताकडे ८७६ टन सोन्याचा साठा आहे. भारताच्या परकीय चलन साठ्यात (Forex Reserve) ६७६ अब्ज डॉलर आहेत, जो जवळपास ११ महिन्यांच्या खर्चासाठी पुरेसा आहे. १९९१ मध्ये हा साठा केवळ ३-४ दिवसांसाठी पुरेसा होता. यामुळे सध्या भारताची आर्थिक स्थिती खूप सुरक्षित आहे.

सोन्याच्या भविष्यातील किमतींबद्दल काय? वाढणार की घटणार?

सोन्याची किंमत १ लाख पार केल्यानंतर आता १.५ लाख रुपये प्रति १० ग्रॅम होईल की ती ८०,००० ते ६०,००० पर्यंत खाली येईल, असा प्रश्न अनेकांच्या मनात आहे. यावर तज्ञांचे म्हणणे आहे की, सोन्याची किंमत जागतिक परिस्थिती, डॉलरचे मूल्य आणि भू-राजकीय घडामोडींवर अवलंबून आहे.

• १.५ लाख रुपये शक्य: जर जागतिक अनिश्चितता कायम राहिली आणि ट्रम्प यांच्यासारख्या घटकांचा प्रभाव वाढला, तर सोने १.५ लाख रुपयांपर्यंत नक्कीच जाऊ शकते.
• घटण्याची शक्यता: जर जागतिक स्तरावर शांतता आणि स्थिरता परत आली आणि अनिश्चिततेचे वातावरण कमी झाले, तर सोन्याचे भाव ९०,०००, ८०,००० किंवा ६०,००० पर्यंत खाली येऊ शकतात. १९८० मध्ये अमेरिकेत (America) व्याजदर २०% पर्यंत वाढल्याने सोन्याची किंमत ८५० डॉलर प्रति औंसवरून ३०० डॉलर प्रति औंसपर्यंत (जवळपास ६५% घट) घसरली होती. हा इतिहास दाखवून देतो की सोन्यामध्ये मोठी घसरणही शक्य आहे.

सारांश

सोन्यात गुंतवणूक करणे दीर्घकाळासाठी सुरक्षित मानले जाते आणि भविष्यात त्याचे मूल्य २ लाख, ३ लाख किंवा ४ लाख रुपयेही होऊ शकते. तथापि, अल्पकाळासाठी त्यात चढ-उतार येऊ शकतात. म्हणून, गुंतवणूकदारांनी विचारपूर्वक खरेदी करावी आणि योग्य वेळी विक्रीचा निर्णय घ्यावा. अंतिम निर्णय तुम्हालाच घ्यावा लागेल, परंतु सध्याच्या परिस्थितीचे सखोल आकलन करूनच पुढील पाऊल उचला.