सोन्यात गुंतवणूक करण्याची योग्य वेळ अजूनही आहे का?

Is it still the right time to invest in gold? : सोनं म्हणजे केवळ दागिने किंवा जुनाट गुंतवणुकीचा एक प्रकार, असा विचार तुम्ही करत असाल, तर तुम्ही मोठी चूक करत आहात. भारतीय गुंतवणूकदारांनी सोन्याला जोखीम विविधीकरणासाठी (Diversifier of Risk) एक महत्त्वपूर्ण मालमत्ता वर्ग म्हणून स्वीकारणे आवश्यक आहे. वॉरेन बफे यांसारखे काही तज्ञ सोन्याला ‘पेट रॉक’ (pet rock) मानतात, ज्यातून कोणताही ‘कमाई’ किंवा ‘उत्पन्न’ मिळत नाही. तरीही, जगभरातील सर्व मध्यवर्ती बँका (Central Banks) मोठ्या प्रमाणात सोन्याची खरेदी का करत आहेत?  याचा विचार करण्याची आवश्यकता आहे.

सोन्याचा ऐतिहासिक प्रवास: डॉलरपासून मुक्ती आणि महागाईचा आधार

सोन्याच्या इतिहासात १५ ऑगस्ट १९७१ हा दिवस अत्यंत महत्त्वाचा आहे. यापूर्वी, अमेरिकन डॉलर सोन्याशी जोडलेला होता (३५ डॉलर प्रति औंस). मात्र, व्हिएतनाम युद्धासारख्या घटनांमध्ये अमेरिकेने या विशेषाधिकाराचा गैरवापर करत मोठ्या प्रमाणावर खर्च केला. यामुळे फ्रान्स, ब्रिटन, इटली, जर्मनी यांसारख्या देशांनी अमेरिकेत ठेवलेल्या त्यांच्या सोन्याच्या सुरक्षिततेबद्दल चिंता व्यक्त केली आणि त्यांनी अमेरिकेकडून त्यांचे सोनं परत मागितले. तत्कालीन अध्यक्ष निक्सन यांनी १५ ऑगस्ट १९७१ रोजी जाहीर केले की डॉलर आता सोन्यामध्ये परिवर्तनीय राहणार नाही.

डॉलर सोन्यापासून वेगळा होताच, ९ वर्षांपेक्षा कमी कालावधीत सोनं ३५ डॉलरवरून ८०० डॉलरवर पोहोचलं, म्हणजे २० पटींपेक्षा जास्त वाढ झाली. जानेवारी १९७० ते ऑक्टोबर १९७४ या साडेचार वर्षांत सोन्याने ४५६% वाढ नोंदवली, म्हणजे ४३% वार्षिक वाढ (CAGR). ही अशी वाढ होती जी इतर कोणत्याही मालमत्ता वर्गात अविश्वसनीय मानली जाते. याच काळात अमेरिकेत दुहेरी अंकी महागाई (Double-digit inflation) आणि तेलाचे मोठे संकट होते, ज्यामुळे डॉलरची विश्वासार्हता कमी झाली आणि सोन्यासारख्या ‘हार्ड असेट्स’ना बळकटी मिळाली.

मध्यवर्ती बँकांची विक्री आणि नंतरची तेजी

१९८० च्या दशकात अनेक युरोपीय राष्ट्रांनी (यूके, स्वित्झर्लंड, कॅनडा) सोन्याला ‘निरुपयोगी मालमत्ता’ मानून विकायला सुरुवात केली. यामुळे सोन्याच्या बाजारात मंदी आली आणि डॉलरच्या दृष्टीने सोन्यामध्ये ७१% ची घसरण झाली, यातून बाहेर यायला २० वर्षे लागली. मात्र, याच काळात भारतीय रुपयाच्या दृष्टीने सोन्याने ३८२% वाढ नोंदवली, कारण भारतीय रुपयाचं मूल्य घसरत होतं.

२००० च्या दशकात, डॉट-कॉम क्रॅश नंतर लोकांनी इक्विटी बाजारातून सुरक्षित गुंतवणुकीकडे (safe havens) लक्ष वळवले. फेडरल रिझर्व्हने व्याजदर कमी केले, २००८ च्या आर्थिक संकटामुळे बँकांवरील विश्वास कमी झाला आणि ‘क्वांटिटेटिव्ह इजिंग’मुळे (पैसा छापल्याने) सोन्याला पुन्हा मोठी तेजी मिळाली. या दशकात सोनं २५० डॉलरवरून २००० डॉलरवर पोहोचलं, म्हणजे डॉलरमध्ये ५९२% आणि भारतीय रुपयात ५७३% वाढ झाली.

आजच्या काळात सोन्याची चमक: नवीन जागतिक व्यवस्था

सध्या सोन्यामध्ये मोठी तेजी दिसत आहे. ऑक्टोबर २०२३ पासून सोनं सुमारे २००० डॉलरवरून २६०० डॉलरवर पोहोचलं आहे, म्हणजे डॉलरमध्ये १२३% आणि भारतीय रुपयात १४१% वाढ. या वर्षात रुपयात सोन्याने ४३% वाढ नोंदवली असून, १०,९३३ रुपये प्रति ग्राम पर्यंत पोहोचले आहे. १९७३ नंतरचं हे तिसरं सर्वोत्तम वर्ष आहे.

या तेजीमागे अनेक महत्त्वपूर्ण घटक कारणीभूत आहेत:

घसरत असलेला अमेरिकन डॉलर: डॉलर कमकुवत होत असल्याने सोन्याला आधार मिळत आहे.

बॉन्ड बाजारातील निराशा: गेल्या १० वर्षांत अमेरिकेतील बॉन्ड बाजारात गुंतवणूकदारांना कोणतेही ठोस उत्पन्न मिळालेले नाही. त्यामुळे बॉन्डमधून पैसा सोन्याकडे वळत आहे.

सुरक्षित गुंतवणुकीची गरज (Safe Haven): जागतिक भू-राजकीय आणि आर्थिक अनिश्चिततेमुळे गुंतवणूकदार सुरक्षित पर्याय शोधत आहेत.

व्याजदर कपातीची शक्यता: आगामी काळात व्याजदरांमध्ये कपात होण्याची शक्यता आहे, ज्यामुळे सोन्याला आणखी चालना मिळू शकते.

मध्यवर्ती बँकांची प्रचंड खरेदी: फेब्रुवारी २०२२ मध्ये रशिया-युक्रेन युद्धामुळे रशियाच्या परदेशी मालमत्ता (assets) गोठवण्यात आल्यानंतर, जगभरातील देशांना त्यांच्या परदेशी मध्यवर्ती बँकांमध्ये ठेवलेल्या सोन्याच्या सुरक्षिततेबद्दल चिंता वाटू लागली. भारताचंही काही सोनं अजून परदेशी बँकांमध्येच आहे. या घटनेमुळे मध्यवर्ती बँकांनी दरवर्षी २००-३०० टन सोनं खरेदी करण्याऐवजी आता १००० टन प्रति वर्ष सोनं खरेदी करण्यास सुरुवात केली आहे. सध्याच्या बाजारात हे सर्वात मोठे खरेदीदार आहेत आणि त्यांची खरेदी थांबण्याची शक्यता नाही.

अमेरिकन डॉलरच्या वर्चस्वाला पर्याय: ब्रिक्स (BRICS) सारखे गट अमेरिकन डॉलरच्या वर्चस्वाला पर्याय निर्माण करण्याचा प्रयत्न करत आहेत, ज्यामुळे सोन्याला मागणी वाढत आहे.

भारताची भूमिका: १९९६ नंतर प्रथमच, भारताने आपले २५ अब्ज डॉलरचे अमेरिकन ट्रेझरी होल्डिंग्स विकून त्याऐवजी सोन्याची खरेदी केली आहे. परदेशी गंगाजळीमध्ये सोन्याचा वाटा वाढवण्याकडे जागतिक कल आहे.

गुंतवणूकदारांसाठी सल्ला

प्रसिद्ध आर्थिक विश्लेषक आलोक जैन यांच्या मते, सोन्यामध्ये गुंतवणूक करण्याची ही केवळ एक वर्षाची लाट नाही, तर ही अनेक वर्षांपर्यंत टिकणारी तेजी आहे. जेव्हा सोनं नवीन उच्चांक गाठतं, तेव्हा ते पुढील काही वर्षे वाढतच राहतं. गुंतवणूकदारांनी ‘सोने फक्त दागिने’ या पारंपरिक विचारातून बाहेर पडून त्याला मालमत्ता वाटपाचा (Asset Allocation) एक महत्त्वाचा भाग मानला पाहिजे.

जर तुम्ही फक्त एका मालमत्ता वर्गात (उदा. इक्विटी) गुंतवणूक करत असाल तर तुम्ही असुरक्षित आहात. आजच्या काळात सोन्यामध्ये ‘मीटी ॲलोकेशन’ म्हणजे भरीव गुंतवणूक आवश्यक आहे. सोन्याकडे फक्त एक ‘पेट रॉक’ म्हणून न पाहता, आर्थिक सुरक्षिततेसाठी आणि जोखीम व्यवस्थापनासाठी (Risk Management) एक महत्त्वाचे साधन म्हणून पाहिले पाहिजे.